شمالگان (ناحيه قطب شمال): پهنه اي است كه قسمت اعظم آن را اقيانوس منجمد شمالي دربرگرفته است و تنها قسمت هايي از شمال اروپا،‌ آلاسكا، سيبري، كانادا و جزيره ي بزرگ گرينلند در داخل اين ناحيه قرار دارند. بيش تر اين منطقه در ميان آب هاي سرد محصور است.
جنوبگان (ناحيه قطب جنوب) : به صورت يك قطعه خشكي تقريباً مدور در جنوبي ترين قسمت كره زمين قرارگرفته است شبه جزيريه باريكي كه از اين سرزمين جدا شده و به سمت آمريكاي جنوبي كشيده شده است پالمر نام دارد.در اين منطقه،‌خليج هايي وجوددارد كه به نام كاشفان آن ها رأس و دل نام گذاري شده اند.
آب و هواي نواحي قطبي : ويژگي هايي چون سرماي شديد ، بارش كم و وزش بادهاي سرد دائمي آب و هواي نواحي قطبي را از ساير نواحي جهان متمايز مي سازد:
سرماي شديد و دائمي : مهم ترين ويژگي آب و هواي قطبي وجود سرماي شديد در تمام طول سال است. علت اصلي اين پديده آن است كه نواحي قطبي انرژي كمي را از خورشيد دريافت مي كنند. وجود پوشش برف و يخ در سطح زمين نيز موجب بازتاب قسمت عمده انرژي تابشي و تشديد سرما مي شود.
فشار زياد و خشكي هوا : در نواحي قطبي،‌سرماي شديد باعث فشار زياد هوا و كاهش ميزان بخار آب موجود در جو (اتمسفر) مي شود در نتيجه در اين نواحي ميزان بارندگي كم است. هواي سرد، رطوبت كم تري را در خود نگه مي دارد.
هواي سرد قطبي نيز به دليل سرماي هوا به سرعت متراكم مي شود و بارش هاي ناچيزي را به شكل برف ظاهر مي سازد تداوم سرما موجب انباشت برف در طول هزاران سال شده و توده هايي از يخ و برف دائمي را در اين نواحي ايجاد كرده است.



  بادهاي سرد وخشك قطبي :

هواي نواحي قطبي سنگين و پرفشار است. هواي پرفشار با حركت به سمت عرض هاي پايين موجب وزش بادهاي سرد و خشك مي شود. اين بادها كه به بادهاي قطبي موسم اند هواي سرد را به نواحي معتدل منتقل مي كنند. توده هاي هاي سرد به هنگام پيشروي به سوي عرض هاي پايين تر با هواي معتدل و مرطوب برخورد كرده و به علت سنگين بودن،‌ضمن لغزش به سمت پايين، هواي مرطوب را وادار به صعود مي كنند. هوايي كه به سمت بالا مي رود سرد مي شود و پس از آن كه به درجه اشباع مي رسد متراكم مي شود و موجب ريزش هاي جوي به ويژه برف مي شود.  



  قطب ها در حال تغيير :

گرم شدن قطب ها و ذوب يخ ها : دماي متوسط زمين طي چندسال گذشته نسبت به ده هزار سال قبل افزايش داشته. اگر افزايش دما به همين ترتيب ادامه يابد، شايد جهان در قرن بيست و يكم با مسايلي چون آب شدن يخ هاي قطبي،‌ بالاآمدن آب اقيانوس ها و به زير آب رفتن بخشي از خشكي ها روبه رو شود.
آهنگ فصلي در نواحي قطبي: در ناحيه قطب شمال،‌روز اول تيرماه بسيار طولاني است و خورشيد 24 ساعت تمام بالاي افق باقي مي ماند. در اين حالت هر چه به طرف قطب شمال پيش برويم،‌خورشيد روزهاي بيشتري در آسمان مي ماند و در نقطه قطب شمال، خورشيد مدت 6 ماه در آسمان است و دور افق مي چرخد و غروب نمي كند، به همين دليل شب هاي قطبي به ويژه نواحي نزديك به نقطه قطبي،‌شب كامل نيستند بلكه به دليل اين كه خورشيد تنها كمي پايين تر از افق قرار دارد مقدار روشنايي در آسمان ديده مي شود. طولاني ترين روز در ناحيه قطبي شمال و در مدار 66 درجه و 33 دقيقه، روز اول تيرماه است. در اين روز مردم ساكن اين نواحي خورشيد را در تمام 24 ساعت و حتي نيمه شب،‌در بالاي افق مي بينند. اين پديده را خورشيد نيمه شب مي نامند. درست در همين زمان در ناحيه قطبي جنوب يك شب 24 ساعته حاكم است. تغيير فصول در نواحي قطبي با تغييرات زياد طول روز و شب همراه است. هرچه از نقطه قطب با 6 ماه روز يا 6 ماه شب به سمت مدارهاي قطبي پيش مي رويم از تعداد روزهاي 24 ساعته يا شب هاي 24 ساعته كاسته مي شود چنان كه نقاط واقع بر مدارهاي قطبي 66 درجه و 33 دقيقه تنها يك روز يا شب 24 ساعته در طول سال وجود دارد.

 



  گستره يخچال ها در سطح زمين :

يخچال ها در ده درصد مساحت كره زمين پراكنده شده اند، آن ها در مناطقي مانند نواحي قطبي و ارتفاعات كوهستاني كه دما زير صفر درجه است و برف در تمام سال باقي مي ماند تشكيل مي شوند. ذرات برق حفره هاي بسياري دارند كه از هوا پُرند. ذوب تدريجي لايه هاي روي برف و فرورفتن آب حاصل از آنها از لايه هاي زيرين و يخ زدن مجدد آن موجب تراكم بيشتر برق مي شود از سوي ديگر،‌انباشته شدن برف ها بر روي هم و فشار حاصل از وزن زياد، آن ها را به يخ يا نوه تبديل مي كند. سپس در اثر فشار بيشتر و حركت يخ،‌ابتدا يخ حباب دار و سپس يخ بلوري كه داراي بلورهاي درشت و شفاف و سنگين است به وجود مي آيد.
زماني كه ضخامت توده يخ به حد كافي مي رسد و حركت خود را آغاز مي كند. يخچال ناميده مي شود. به طور كلي يخچال ها به دو دسته تقسيم مي شوند:
1. يخچال هاي كوهستاني و دره اي 2. يخچال هاي قطبي
يخچال هاي قطبي : اين يخچال ها توده هاي عظيم يخ هستند كه در مناطق قطبي قرار دارند و به تنهايي حدود 95 درصد يخچال هاي كنوني كره زمين را در بر مي گيرند. شكل آن ها به صورت سرپوش يا كلاهك پهني است كه يخسار ناميده مي شود.
يك قشر يخي به وسعت نزديك به دو ميليون كيلومتر مربع و ضخامت بيش از سه كيلومتر جزيره گرينلند را مي پوشاند. يخچال هاي قطب جنوب حدود 7 برابر يخچال گرينلند وسعت دارند. يخچال هايي كه سطح مناطق قطبي را پوشانده اند،‌در نتيجه سنگيني توده يخ كه از مراكز به آن ها فشار وارد مي كند، به اطراف فشار مي آورند و چون مانعي بر سر راه آن ها وجود ندارد . به سمت خارج پيشروي مي كنند. آن ها وقتي كه به دريا مي رسند در اثر برخورد با امواج دريا مي شكنند و وارد آب مي شوند. اين توده هاي يخ شناور كوه يخ يا آيسبرگ نام دارد.  



  آيسبرگ ، خطري براي كشتي راني :

تنها 10/1 حجم آيسبرگ خارج از سطح آب قرار مي گيرد و مابقي آن در زير آب پنهان است. نامنظم بودن شكل اين كوه هاي يخي تشخيص فاصله واقعي آن ها را از كشتي ها دشوار مي سازد.
آيسبرگ ، منبع آب شيرين: آيسبرگ ها با وجود خطراتي كه دارند به علت حركت به سمت عرض هاي پايين، شايد بتوانند به عنوان منبع آب شيرين در مناطق كم آب ساحلي مانند استرالياي غربي و عربستان مورد استفاده قرار گيرند.  



  پوشش گياهي و زندگي جانوري در نواحي قطبي :

انواع كمي از گياهان يا جانوران بارندگي در نقاط سرد دنيا – مانند يخ هاي قطب شمال يا زمين هاي يخ زده قطب جنوب سازگاري دارند جانوران بارندگي در نقاط سرد دنيا - مانند يخ هاي قطب شمال يا زمين هاي يخ زده قطب جنوب سازگاري دارند.
جانوران بزرگي كه در چنين شرايطي آب و هوايي يافت مي شوند مثل خوك هاي آبي، وال ها و خرس هاي قطبي جزء پستانداران و خون گرم هستند. انواع گوناگوني از پنگوئن ها در سواحل قطب جنوب زندگي مي كنند كه مهمترين آن ها پنگوئن امپراتور نام دارد. جانوراني كه در برف و يخ قطب شمال زندگي مي كنند ، براي تغذيه به دريا وابسته اند. در قطب نيز همين وضع وجود دارد. اقيانوس هاي سرد ساحلي از نظر منابع غذايي غني هستند. جانوران ميكروسكوپي به نام پلانكتون در آب اين اقيانوس ها فراوان اند.
آن ها اولين حلقه زنجيره غذايي را تشكيل مي دهند و غذاي اصلي ميگوهاي ريزي به نام كريل هستند كه تعداد بسياري از آن ها در درياهاي منجمد زندگي مي كنند. تنها گياهاني كه در ناحيه قطبي جنوب پيدا مي شوند.خزه ها كوچكي هستند كه بر روي سنگ ها و شن هايي كه در تابستان به تدريج از ميان يخ ها آشكار مي شوند، مي رويند. در قطب شمال، سرزمين وسيعي كه توندرا ناميده مي شود با ذوب برف ها در بهار شاهد رويش گياهان كوچكي مثل خزه ، گلسنگ و برخي گياهان گلدار است.  



  سؤالات درس نهم
1 – پالمر كجاست ؟

شبه جزيره باريكي كه از جنوبي ترين قسمت كره زمين جدا شده و به سمت آمريكاي جنوبي كشيده شده است، پالمر نام دارد.  



  2 – ويژگي هاي آب و هواي نواحي قطبي را بنويسيد ؟

سرماي شديد – بارش كم – وزش بادهاي سرد دائمي آب و هواي نواحي قطبي  



  3 – چرا در نواحي قطبي ميزان بارندگي كم است؟

سرماي شديد، باعث فشار زياد هوا و كاهش ميزان بخار آب موجود درجو (اتمسفر) مي شود در نتيجه در اين نواحي ميزان بارندگي كم است.  



  4 – يخچال ها، به چند دسته تقسيم مي شوند نام ببريد؟

دو دسته :
1 – يخچال هاي كوهستاني و دره اي
2 – يخچال هاي قطبي