گروه جغرافیای شهرستان برخوار         

فصل چهارم
درس پنجم (بيابان ها)
درس ششم(انسان و بيابان)

بيابان ها: بخشي از مناطق خشك محسوب مي شوند و ويژگي عمده آنها كمبود بارش و تبخير شديد مي باشد.

  ويژگي هاي آب و هوايي مناطق خشك :

بارندگي در مناطق خشك كم و نامنظم است. مقدار باران در سال هاي مختلف متفاوت است و ممكن است حتي چندين سال بارندگي صورت نگيرد. بارندگي اغلب شديد و به صورت رگبار است. به علت گرما، خشكي هوا و وزش بادهاي شديد، ميزان تبخير و تعرق بيشتر از بارندگي سالانه است. دانشمندان براي تقسيم بندي مناطق خشك از عوامل مختلفي مانند ميزان بارندگي ، تبخير، درجه حرارت و پوشش گياهي و غيره استفاده كرده اند و بنابراين تقسيم بندي هاي مختلفي براي مناطق خشك وجود دارد.  

  پراكندگي بيابان ها در جهان

به دو ويژگي اغلب بيابانها يعني كمبود بارش و تبخير زياد تأكيد مي شود.

در سطح زمين چند نوار عمده بياباني وجود دارد كه مهم ترين آنها در نيمكره شمالي از مجاورت اقيانوس اطلس تا حدود چين است كه شامل صحراي بزرگ آفريقا، بيابان عربستان، ايران، تركستان ، گبي و تار مي باشد.  

  علل ايجاد بيابان ها

سه عامل مهم و مؤثر در ايجاد بيابان ها عبارتند از :
فشار زياد جنب حاره اي : فشار هوا در همه عرض هاي جغرافيايي يكسان نيست. وقتي در جايي فشار هوا كم باشد هوا به علت سبكي بالا رفته و پس از سرد شدن در صورت وجود رطوبت كافي و ساير شرايط لازم موجب بارندگي مي شود. هواي گرم و مرطوب استوايي پس از ايجاد بارش به اطراف مدار رأس السرطان و رأس الجدي حركت مي كند، اما به سبب سنگين شدن و تراكم در عرض هاي جغرافيايي مذكور فرو مي نشيند و يك منطقه پرفشار به وجود مي آورد. اين توده هوا با از دست دادن رطوبت خود فرو مي نشيند. نتيجه اين امر خشكي و گرمي هوا و صاف بودن آسمان در اين مناطق مي باشد.  

  جريان هاي آب سرد اقيانوس ها

كه از قطب جنوب به سمت استوا حركت مي كند در برخي نقاط ساحلي به علت ايجاد هواي سرد و نشست هوا مانع از ايجاد بارش در اين نواحي مي شوند مانند بيابان آتاكاما در آمريكاي جنوبي.  

  دوري از منابع رطوبتي و وجود كوهستان
مناطق خشك و بياباني ايران

در خشكي سرزمين ايران و پيدايش بيابان ها در آن عوامل زير دخالت دارند : ايران در منطقه اي از جهان قرار گرفته كه به سبب نزديكي به مدار رأس السرطان و تحت تأثير فشار زياد جنب حاره قرار دارد اين عامل مهمترين علت خشكي آب و هواي ايران است. كوه هاي زاگرس و البرز مانع ورود هواي مرطوب به نواحي خشك داخلي مي گردد. بخش وسيعي از ايران از منابع رطوبتي درياها و اقيانوس ها دور است.  

  سؤالات درس پنجم
1 – ويژگي هاي آب و هوايي مناطق خشك را بنويسيد؟

بارندگي در مناطق خشك كم و نامنظم است. مقدار باران در سال هاي مختلف متفاوت است. بارندگي اغلب شديد و به صورت رگبار است. به علت گرما، خشكي هوا و وزش بادهاي شديد، ميزان تبخير و تعرق بيشتر از بارندگي سالانه است.  

  2 – ويژگي هاي عمده بيابان ها چيست؟

كمبود بارش و تبخير شديد  

  3 – دانشمندان براي تقسيم بندي مناطق خشك از چه عواملي استفاده كرده اند؟

ميزان بارندگي، ‌تبخير، ‌درجه حرارت و پوشش گياهي  

  4 – سه عامل مهم در ايجاد بيابانها را نام ببريد؟

الف. فشارزياد جنب حاره اي
ب. جريان هاي آب سرد ساحلي اقيانوس ها
ج. دوري از منابع رطوبتي و وجود كوهستان  

  5 – مهم ترين نوار بياباني در كجا واقع شده است؟

در نيم كره شمالي از مجاورت اقيانوس اطلس تا حدود چين است كه شامل صحراي بزرگ آفريقا، بيابان عربستان، ايران، تركستان، گبي و تار مي باشد.  

  6 - مهم ترين علت خشكي آب و هواي ايران چيست؟

ايران در منطقه اي از جهان قرارگرفته كه به سبب نزديكي به مدار رأس السرطان و رأس الجدي و تحت تأثير فشار زياد جنب حاره اي قرار دارد اين عامل مهم ترين علت خشكي آب و هواي ايران است.  

درس ششم(انسان و بيابان)

نواحي خشك و نيمه خشك از نظر توان طبيعي بسيار ضعيف و حساس هستند. فعاليت هاي انساني نابخردانه ، توان اين نواحي را به سرعت كاهش مي دهد و موجب گسترش بيابان ها (بيابان زايي) مي شود. بنابراين بيابان زايي فرآيند تخريب زمين با تغيير منابع گياهي، خاك و غيره است كه فعاليت هاي انسان عامل مهم اين تخريب محسوب مي شود.
خاك قشر نازكي است كه بر سطح زمين گسترده شده است و معمولاً كمتر از يك متر ضخامت دارد. براي تشكيل يك سانتي متر خاك، بيش از هزار سال زمان لازم است. فرسايش خاك  :يعني جا به جايي افقي خك از محلي به محل ديگر توسط آب يا باد.
چراي بي رويه دام ها
وقتي پوشش گياهي يك ناحيه در اثر چراي تعداد زيادي دام از بين مي رود ، ذرات خاك به آساني به وسيله باد و آب پراكنده مي شود و خاك كافي و مناسب براي رشد گياهان مختلف وجود نخواهد داشت.

شخم زدن نامناسب خاك
شخم زدن در جهت شيب خاك، حركت آب و شستشوي لايه سطحي خاك را سريع تر مي كند. تخريب جنگل ها
وقتي جنگل ها را براي ايجاد مزارع كشاورزي، ساختن جاده ها، كارخانه ها و خانه هاي مسكوني از بين مي برند، خاك به راحتي بارندگي و وزش باد شسته و پراكنده مي شود و فرسايش مي يابد.
بهره برداري بيش از حد از خاك
استفاده بيش از توان خاك براي كشاورزي، موجب از بين رفتن مواد لازم خاك و فرسايش آن مي شود.
شور شدن خاك
از جمله آبياري زمين كشاورزي با آب شور، دادن كود شيميايي شور به زمين، از بين بردن پوشش گياهي ، آتش زدن گياهان و بقاياي محصولات كشاورزي در زمين و ...
براي مبارزه با بيابان زايي چه كارهايي انجام مي شود؟
بيابان زايي : با گسترش بيابان ها و حركت ماسه هاي روان مزارع، شهرها و روستاهاي اطراف بيابان ها در معرض خطر قرار مي گيرند و آسيب مي بينند. به همين جهت مبارزه با بيابان زايي از جمله برنامه هايي است كه در اغلب كشورهايي كه با گسترش بيابان مواجه هستند، انجام مي گيرد.
تثبيت ماسه هاي روان از طريق كاشتن گياهان و ايجاد بادشكن با ديواره هايي از بوته ها و گياهان خشك و سرشاخه ها به صورت نواري يا شطرنجي روي تپه هاي ماسه اي انجام مي گيرد. پاشيدن مالچ نفتي روي ماسه هاي روان براي جلوگيري از حركت آنها.  

  سؤالات درس هفتم
1 – فرسايش را تعريف كنيد ؟

فرسايش خاك يعني جابه جايي افقي خاك از محلي به محل ديگر توسط آب يا باد.  

  2 – بيابان زايي را توضيح دهيد؟

بيابان زايي فرآيند تخريب زمين با تغيير منابع گياهي ،خاك و غيره است كه فعاليت هاي انسان عامل مهم اين تخريب محسوب مي شود.

3 – چراي بي رويه دام ها را توضيح دهيد؟
وقتي پوشش گياهي يك ناحيه در اثر چراي تعداد زيادي دام از بين مي رود، ذرات خاك به آساني به وسيله باد و آب پراكنده مي شود و خاك كافي و مناسب براي رشد گياهان مختلف وجود نخواهد داشت.

4 – شخم زدن نامناسب خاك را توضيح دهيد؟
شخم زدن در جهت شيب خاك ، حركت آب و شستشوي لايه سطحي خاك را سريع تر مي كند.

5 – براي مبارزه با بيابان زايي چه كارهايي انجام مي شود؟
الف – تثبيت ماسه هاي روان از طريق كاشتن گياهان و ايجاد بادشكن با ديواره هايي از بوته ها و گياهان خشك و سرشاخه ها به صورت نواري يا شطرنجي روي تپه هاي ماسه اي انجام مي گيرد. ب– پاشيدن مالچ نفتي روي ماسه هاي روان براي جلوگيري از حركت آنها.